موسیقی هورامی یکی از عمیقترین و اصیلترین لایههای فرهنگی منطقهٔ هورامان است. صدایی که قرنها در دل کوهستان زاگرس شکل گرفته و همراه با زندگی روزمره، آیینها و باورهای مردم این سرزمین رشد کردهاست. ویژگی مهم موسیقی هورامی این است که برخلاف بسیاری از مناطق دیگر، تقریباً بهطور کامل بر پایهٔ آواز بنا شدهاست. نه نوازندگی ساز بهتنهایی. در این مقاله با مهمترین گونههای این موسیقی، یعنی سیاچمانه، چپله، شیخانه، وردهبهزم و کنالیل آشنا میشویم.
سیاچمانه؛ مادر آوازهای هورامی
سیاچمانه (یا سیاوچمانه)، کهنترین و شناختهشدهترین گونهٔ آواز هورامی است که به آن «مادر آوازهای امروز هورامی» هم گفته میشود. این آواز از اشعار فولکلوریک تغذیه میکند. اما برخلاف برخی گونههای دیگر، هر بیت شعر در سیاچمانه معمولاً مفهومی مستقل و کامل دارد. از ویژگیهای شاخص سیاچمانه، کشش طولانی صدا و تراکم خاص امواج صوتی در حنجرهٔ خواننده است؛ کششهایی که بسیاری آن را نشانهٔ روح استقامت مردم کوهستان در برابر سختیهای زندگی میدانند.
سیاچمانه خودش به چند زیرشاخه تقسیم میشود. از جمله درهیی (دریانه) و شیخانه، و میتواند بهصورت تند (خاو) یا کند اجرا شود. یکی از نشانههای مشخص این آواز، تکرار کشیده و آهنگین واژهٔ «لیل» در پایان هر مصرع است؛ ترکیبهایی مثل «کنالیل» (تخوا لیل، آخ لیل و مانند آن) که بهعنوان نقطهٔ پایانی موسیقایی هر بیت عمل میکنند و یکی از گوشنوازترین و بهیادماندنیترین بخشهای آواز هورامی بهشمار میروند.
شیخانه؛ آواز عرفان و تصوف
شیخانه، شاخهای از آواز هورامی است که عمدتاً در وصف بزرگان دینی و عرفانی خوانده میشود. پیش از اسلام، این نوع آواز در ستایش بزرگان و عارفان غیراسلامی رایج بود و پس از اسلام، محتوای آن بهسوی وصف بزرگان و عارفان اسلامی تغییر کرد. شیخانه، با مضامین عمیق و معنویاش، اغلب در مجالس و محفلهای عارفانه اجرا میشود و حالوهوایی متفاوت از آوازهای شاد منطقه دارد.
چپله؛ آواز شادی و جشن
در مقابل آوازهای آرام و عارفانه، چپله نمایندهٔ بخش شاد و پرانرژی موسیقی هورامی است. این نوع آواز با ریتمی مشخص و همراه با کفزدن اجرا میشود و معمولاً در مراسم شادی، عروسیها و جشنهای محلی بهکار میرود. آوازهای عروسی هورامی، که با اشعار و ریتمهای مخصوص به خود همراهاند، نمونهای از کاربرد چپله در زندگی اجتماعی منطقه هستند.
وردهبهزم؛ پیوند با ریتم سیاچمانه
وردهبهزم یکی دیگر از گونههای مهم آواز هورامی است. که ارتباط نزدیکی با سیاچمانه دارد. بهگونهای که خوانندهای که میخواهد سیاچمانه را بهخوبی اجرا کند، باید بر ریتم و سبک وردهبهزم هم تسلط داشته باشد. چون بخشی از ریتم سیاچمانه از همین گونه گرفتهمیشود. این پیوستگی میان گونههای مختلف، نشاندهندهٔ غنا و پیچیدگی موسیقی هورامی است؛ هنرمندی که بخواهد در این عرصه شناخته شود، باید چندین سبک را همزمان بشناسد.
نقش هنرمندان در حفظ این میراث
موسیقی هورامی، بهخاطر ماهیت شفاهیاش، بهشدت به هنرمندانی وابسته بودهاست. که این آوازها را نسلبهنسل منتقل کردهاند. در میان این هنرمندان، نامهایی همچون عثمان هورامی (خالدی)، بهعنوان یکی از برجستهترین صداهای سیاچمانهخوانی منطقه، شناخته شدهاست. کسی که بهخاطر تسلطش بر سیاچمانه، شیخانه، وردهبهزم و چپله، به یکی از مهمترین چهرههای حفظ این میراث فرهنگی تبدیل شد.
پیوند موسیقی هورامی با آیینها
موسیقی در هورامان، جدا از زندگی روزمرهٔ مردم نیست. در مراسمهایی مانند پیر شالیار، آواز و موسیقی هورامی بخش جداییناپذیری از فضای آیینی رویداد را شکل میدهند. این پیوند میان موسیقی و باور مذهبی-عرفانی، یکی از دلایلی است که موسیقی هورامی را از یک سرگرمی صرف، به بخشی از هویت فرهنگی مردم منطقه تبدیل کرده است.
چرا موسیقی هورامی برای گردشگران جذاب است؟
اگر به هورامان سفر کنید، حتی بدون آنکه مستقیماً بهدنبال موسیقی باشید، احتمالاً در طول اقامتتان با این صدا مواجه میشوید. در یک مجلس محلی، در یک اقامتگاه بومگردی، یا در جریان یک مراسم. این موسیقی:
- فضایی اصیل و متفاوت از موسیقی شهری به شما میدهد
- پنجرهای به احساسات، باورها و روایتهای مردم منطقه باز میکند
- معمولاً بدون نیاز به ترجمه، از طریق ریتم و لحن، حس و حال خودش را منتقل میکند
جمعبندی
موسیقی هورامی، با گونههای متنوعش از سیاچمانه و شیخانه تا چپله و وردهبهزم، در کنار معماری پلکانی و آیین پیر شالیار، یکی از سه ستون اصلی هویت فرهنگی هورامان است. اگر سفرتان به این منطقه را برنامهریزی میکنید، گوشدادن به یک اجرای زندهٔ سیاچمانه یا چپله در دل کوهستان، تجربهای است که برای همیشه در خاطرتان میماند.