زراعت در دل شیبهای تند کوهستان
هورامان، برخلاف بسیاری از مناطق کشاورزی ایران که در دشتهای هموار گستردهشدهاند، در دل شیبهای تند کوهستانی زاگرس جای گرفتهاست. مردم این منطقه، بهجای تسلیمشدن در برابر این ناهمواری، طی نسلها روشی هوشمندانه برای زراعت ابداع کردهاند. کشاورزی پلکانی، این شیوه، نهتنها امکان کشت را روی زمینهای شیبدار هورامان فراهم میکند، بلکه از فرسایش خاک نیز جلوگیری میکند.
کشاورزی پلکانی چیست و چگونه شکل گرفتهاست؟
در کشاورزی پلکانی، زمینهای شیبدار بهشکل تراسهای افقی و پلکانی تقسیممیشوند. هر تراس با دیوارههای سنگی نگهداشتهمیشود تا هم خاک حفظشود و هم آب باران و آبیاری بهجای شستهشدن، بهآرامی در زمین نفوذ کند. این شیوهی زراعی، ارتباط مستقیمی با معماری پلکانی خانههای هورامان دارد؛ همانطور که خانهها روی هم و هماهنگ با شیب کوه ساختهشدهاند، مزارع و باغات نیز به همین شکل طراحی شدهاند. برای آشنایی بیشتر با این معماری خاص، مقالهی معماری پلکانی هورامان؛ رازی که در دل کوه پنهان شده را بخوانید.
باغات گردو؛ ستون اقتصاد کشاورزی هورامان
یکی از مهمترین محصولات این تراسهای کوهستانی، درختان گردوست. باغات گردوی هورامان، که برخی از آنها قدمتی چند نسلی دارند، در ارتفاعات و روی همین پلکانهای سنگی کشتشدهاند. خاک کوهستانی، آبوهوای معتدل تابستانی و روشهای سنتی نگهداری از درختان، باعثشدهاست مغز گردوی این منطقه از نظر کیفیت و درصد چربی مفید، در رتبهی بالایی قرار بگیرد. برای آشنایی با این محصول، صفحهی مغز گردوی هورامان را ببینید.
زنبورداری کوهستانی و تولید عسل
در کنار باغداری، زنبورداری سنتی نیز بخش جدانشدنی کشاورزی هورامان است. کندوهای زنبورعسل معمولاً در نزدیکی همین باغات و مراتع کوهستانی قرار میگیرند تا زنبورها بتوانند از گلهای وحشی و بکر منطقه تغذیه کنند. همین ترکیب زراعت پلکانی و زنبورداری سنتی است که طعم و کیفیت خاص عسل طبیعی هورامان را رقم میزند.
چالشهای کشاورزی پلکانی در دنیای امروز
با وجود ارزش تاریخی و زیستمحیطی این شیوهی کشاورزی، نگهداری از تراسهای سنگی و باغات کوهستانی، کاری زمانبر و پرزحمت است. مهاجرت جوانان روستایی به شهرها، در برخی مناطق باعثشدهاست تعدادی از این تراسها رها شوند. با اینحال، بسیاری از خانوادههای هورامانی همچنان با همان روشهای سنتی، به کشت و نگهداری از این باغات ادامه میدهند و همین پایبندی است که اصالت محصولات این منطقه را حفظ کردهاست.
چرا کشاورزی پلکانی هورامان اهمیت جهانی دارد؟
این شیوهی زراعی، یکی از عواملی است که در کنار معماری و بافت فرهنگی منطقه، در پروندهی ثبت جهانی هورامان نقش داشتهاست. سازگاری این روش با طبیعت کوهستان، بدون آسیبرساندن به محیطزیست، نمونهای ارزشمند از زندگی پایدار در مناطق کوهستانی بهشمار میرود. برای اطلاعات بیشتر دربارهی این ثبت جهانی، مقالهی هورامان و یونسکو؛ چرا این منطقه به ثبت جهانی رسید؟ را مطالعه کنید.
جمعبندی
کشاورزی پلکانی هورامان، تنها یک روش زراعی نیست، بلکه نمونهای زنده از هماهنگی انسان با طبیعت کوهستانی است. این شیوهی کهن، پایه و اساس تولید محصولاتی مانند گردو و عسل هورامان است؛ محصولاتی که امروز بهعنوان سوغات اصیل این منطقه به دست علاقهمندان در سراسر کشور میرسند.