سقز یکی از محصولات طبیعی و کمتر شناختهشدهٔ هورامان است که از شیرهٔ درخت بنه (یا همان پسته وحشی) بهدست میآید. این محصول، که سالهاست در طب سنتی و فرهنگ مردم کوهستاننشین غرب ایران جایگاه ویژهای دارد، یکی از سوغات اصیل و خاص سفر به هورامان بهشمار میرود.
سقز هورامان چیست؟
سقز، صمغ یا شیرهٔ غلیظی است که از تنهٔ درخت بنه بهدست میآید. این شیره، در ابتدا به رنگ سبز روشن و حالت نرم ترشح میشود. و با گذشت زمان و رسیدن فصل (معمولاً اوایل پاییز)، سفت و قابل برداشت میشود. بهخاطر طعم تلخش، این محصول در منطقه به «سقز تلخ» هم شناخته میشود.
درخت بنه؛ درختی با عمری طولانی
درخت بنه، که در منطقهٔ هورامان و سایر نقاط کوهستانی غرب ایران رشد میکند، یکی از درختان بسیار کهن این مناطق است. در برخی نقاط ایران، درختان بنه با عمر بیش از هزار سال نیز یافت شدهاند. که نشان از سازگاری شگفتانگیز این گونه با شرایط سخت کوهستانی دارد. به همین دلیل، درخت بنه امروز در فهرست گونههای گیاهی حفاظتشده قرار دارد.
فرآیند برداشت سقز
برداشت سقز، کاری زمانبر و نیازمند تجربه است. اهالی محلی منطقه، که به آنها «سقزچین» گفته میشود، با ایجاد شکافهای کوچک روی تنهٔ درخت، اجازه میدهند شیرهٔ آن بهتدریج خارج و جمعآوری شود. این روش سنتی، که نسلبهنسل در میان خانوادههای منطقه منتقل شده، نمونهای دیگر از پیوند عمیق مردم هورامان با طبیعت اطرافشان است.
کاربردهای سقز و بنه
سقز و میوهٔ درخت بنه، در فرهنگ محلی منطقه کاربردهای متنوعی دارند:
- در طب سنتی: سقز از دیرباز در طب سنتی برای کمک به هضم غذا و رفع برخی ناراحتیهای گوارشی استفاده شده است.
- بهعنوان آدامس طبیعی: بهخاطر بافت کشدار، سقز بهصورت سنتی بهعنوان نوعی آدامس طبیعی جویده میشده است.
- میوهٔ بنه (مغز بنه): میوهٔ این درخت نیز که به آن «بنه» یا پسته کوهی گفتهمیشود. خوراکی و پرارزش است و در سفرهٔ غذایی مردم منطقه جایگاه ویژهای دارد.
نکتهٔ مهم: سقز و بنه، مانند هر محصول طبیعی دیگر، باید با احتیاط و در حد متعارف مصرف شوند. توصیه میشود پیش از استفادهٔ درمانی از این محصولات، با پزشک یا متخصص طب سنتی مشورت کنید.
چطور سقز اصل و باکیفیت بخریم؟
- خرید مستقیم از منابع شناختهشده و محلی بهترین راه برای اطمینان از کیفیت و بهداشت محصول است. چون فرآیند پخت و آمادهسازی سقز، اگر در شرایط غیراستاندارد انجام شود، میتواند کیفیت آن را پایین بیاورد.
- سقز اصل، معمولاً رنگ و بویی طبیعی دارد و در بستهبندیهای بهداشتی و قابلاطمینان عرضه میشود.
جمعبندی
سقز و بنهٔ هورامان، نمونهای از محصولات کمتر شناختهشدهاست. اما پرارزش این منطقهٔ کوهستانی است. محصولی که ریشه در درختانی کهن و فرآیندی سنتی و دستساز دارد. اگر به هورامان سفر کنید، آشنایی با این محصول و خرید آن از تولیدکنندگان محلی، تجربهای متفاوت و اصیل از فرهنگ این سرزمین به شما میدهد.