
مراسم کومسای یکی از آیینهای کهن و سنتی منطقه هورامان است که هر ساله در اردیبهشتماه برگزار میشود. این مراسم که قدمتی هزارساله دارد، در نزدیکترین جمعه به ۱۵ اردیبهشت برگزار شده و شامل گردهمایی مردم، سخنرانی امام جمعه، ذکرگویی، سرو دلمه و آیین شکستن سنگ کومسا است.
مراسم کومسای علاوه بر جنبههای مذهبی و فرهنگی، ریشه در شیوه زندگی گذشته مردم هورامان تخت دارد. این گردهمایی در گذشته فرصتی برای تصمیمگیری درباره امور روستا، مدیریت منابع آب، دامداری و کشاورزی و همچنین هماهنگی میان اهالی پیش از کوچ به ههوار (ییلاق) بوده است.
کومسای از دو کلمه «کو» به معنی جمع شدن و «مسای» به معنی یادگیری تشکیل شده است. بنابراین، معنای آن «جمع شدن و یادگیری» یا «جمع شدن و یادآوری» است.
این نام با ماهیت مراسم و گردهمایی مردم هورامان ارتباط دارد؛ زیرا اهالی روستا در این روز دور هم جمع میشدند تا ضمن یادآوری مسائل و سنتها، درباره امور مختلف روستا گفتوگو و تصمیمگیری کنند.
تاریخ برگزاری مراسم کومسای ثابت نیست و هر ساله در جمعهای که به ۱۵ اردیبهشت نزدیکتر باشد، برگزار میشود.
به همین دلیل، تاریخ دقیق برگزاری این مراسم در سالهای مختلف متفاوت است. برای مثال، ممکن است یک سال مراسم در ۱۳ اردیبهشت و سال دیگر در ۱۷ اردیبهشت برگزار شود.
این تاریخ معمولاً با آخرین جمعه نیمه اول بهار و حدود ۴۵ روز پس از آغاز بهار مصادف است.
مراسم کومسای شامل چند بخش و آیین مختلف است.
مردم پس از جمع شدن و گوش دادن به سخنرانی امام جمعه و ذکرگویی و انجام کارهای دیگر، به سرو دلمه میپردازند و پس از آن آیین شکستن سنگ را برگزار میکنند.
در گذشته، کارهای دیگری نیز در این مراسم انجام میشد که امروزه حذف شدهاند.
دو بخش مهم و شناختهشده این مراسم عبارتاند از:
سرو دلمه کومسای
شکستن سنگ کومسا
در ادامه، فلسفه و چگونگی شکلگیری این آیینها را بررسی میکنیم.
مردم هورامان تخت تا حدود پنجاه سال پیش بهصورت ییلاق و قشلاق زندگی میکردند.
به این صورت که هر چند خانواده به یک ههوار (ییلاق) کوچ میکردند تا از آبوهوای مطبوع آن برای گذراندن تابستان استفاده کنند. همچنین رسیدگی به باغات، پرورش و چیدن محصولات باغی و تأمین علوفه کافی برای احشام از دیگر دلایل این کوچ بود.
برای تأمین آب روستا، آب باغات را به سمت روستا لولهکشی کرده و از آن در روستا استفاده میکردند.
بنابراین، در نیمه دوم بهار و زمانی که باغات بالادست روستا به آبیاری نیاز داشتند، میبایست آب روستا قطع میشد تا آب برای آبیاری باغات مورد استفاده قرار گیرد.
در نتیجه، مردم نیز برای تأمین آب مورد نیاز روزانه خود و دامها ناچار به رفتن به ههوار (ییلاق) میشدند.
معمولاً این اتفاق، یعنی قطع شدن آب روستا برای تأمین آب باغات، در آخرین جمعه نیمه اول بهار و نزدیکترین جمعه به ۱۵ اردیبهشت اتفاق میافتاد.
در این روز، مردهای روستا برای خداحافظی و رفتن به ههوارهای مختلف دور هم جمع میشدند.
از آنجا که هر تعداد از خانوادهها به یک ههوار (ییلاق) میرفتند، لازم بود پیش از کوچ، درباره کارهای روستا و امور مربوط به ههوار تصمیمگیری شود.
از جمله این تصمیمگیریها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
تعیین میراب (تقسیمکننده آب)
تعیین امام جمعه و جماعت
تعیین چوپانان
تصمیمگیری درباره امور مربوط به روستا و ههوار
این تصمیمگیریها برای یک دوره یکساله انجام میشد و سال بعد، در همین مراسم، دوباره رأیگیری صورت میگرفت.
در واقع، میتوان گفت مراسم کومسای یک گردهمایی از طرف بزرگان و ریشسفیدان روستا برای حلوفصل مشکلات روستا و روستانشینان و مدیریت امور دامداری و کشاورزی بوده است.
اهالی در این گردهمایی درباره مسائل مختلف گفتوگو میکردند و تصمیمات لازم را برای حلوفصل آنها میگرفتند.
یکی از بخشهای مهم و شناختهشده مراسم کومسای، آیین شکستن سنگ کومسا است.
برای این آیین، داستانی قدیمی درباره درویش گمار و پیرشالیار نقل میشود که ریشه در باورها و روایتهای محلی مردم هورامان دارد.
درویش گمار فردی بوده که بهعنوان چوپان پیرشالیار مشهور بوده است و اکنون قبر وی در نزدیکی روستای «دهمهیو» قرار دارد.
ایشان چند رأس حیوان داشته و بهتدریج تعداد دامهایش بیشتر شده است.
به توصیه پیرشالیار، از ایشان جدا شده و به روستای «دهمهیو» رفته و در آنجا ساکن شده است. سپس به کار دامپروری مشغول شده است.
شیری که درویش گمار از دامهایش تهیه میکرد، در اصطلاح محلی «کهم خیر» بوده است؛ به این معنی که روغن کمی داشته است.
با توجه به اهمیت روغن در آن زمان، همسر درویش از ایشان میخواهد که به خدمت پیر برود تا پیر برایشان دعا کند و شاید کره حیوانها زیاد شود.
درویش نیز میگوید دستم خالی است و بدون هدیه نمیتوانم خدمت پیر بروم.
همسر درویش به او میگوید:
درویش، تو که برای نماز جمعه به هورامان میروی و پیر را زیارت میکنی، الان برگ درخت مو (درخت انگور) دربند (دربند کهلهم) به درد دلمه میخورد. یک ظرف بزرگ دلمه درست میکنم. دلمهها را ببر خدمت پیر، تقدیم کن و مشکل را عرض کن.
شب، خانم درویش یک ظرف بزرگ دلمه از بلغور درست میکند.
صبح جمعه، هنگامی که درویش گمار وارد هورامان میشود، میبیند پیر بر روی قبر پدرش نشسته و مشغول ذکر و دعا و دف است.
مردم نیز به رسم سالانه، به دور از آبادی مشغول جشن هوبه هستند.
اهالی روستا روز رفتن به خانهباغ را جشن میگرفتند و روز بعد، همه به خانهباغهای خود در اطراف میرفتند.
این اتفاق مصادف با آخرین جمعه نیمه اول بهار (۱۵ اردیبهشت) بود.
درویش رویش نمیشود که دلمهها را خدمت پیرشالیار ببرد. به همین دلیل، آنها را به کاکه موسی میدهد تا خدمت پیر ببرد و خواستهاش را مطرح کند.
کاکه موسی امیندار پیر بوده و برای ایشان کار میکرده است.
کاکه موسی دلمهها را نزد پیر میبرد و خواسته درویش را به ایشان میرساند.
پیر میگوید دلمهها را بیاورید و ببینید چند نفر مهمان داریم.
میگویند تعداد مهمانان از ۷۰ نفر بیشتر است.
پیر میگوید دلمهها را تقسیم کنید و به هر نفر یکی دو تا بدهید.
مردم شروع به تقسیم دلمهها میکنند و سهم پیره وهتی (پیر ئاواتی) را نیز میبرند.
پیره وهتی یکی از ۹۹ پیر هورامان و زاهدی تارک دنیا بوده که به دور از مردم مشغول عبادت بوده است.
پیر به درویش گمار میگوید هر سال این کار را انجام بده.
درویش نیز میپذیرد و سپس خدمت پیر عرض میکند که همسرش درخواست کرده برای زیاد شدن کره حیوانها دعا کند و از ایشان درخواست تبرک کردهاند.
پیر میگوید:
حالا که چیزی در دست ندارم؛ نه گردویی، نه توتی، نه امرودی (گلابی خشک).
سپس به کاکه موسی میگوید:
بر نزدیک قبر پدرم، رو به قبله بایست و هنگام سجده، پیشانیت را بر هر سنگی نهادی، مقداری از آن را بکن و بیاور بده به گمار.
کاکه موسی نیز سنگی در دست میگیرد و به سنگ مورد نظر میکوبد.
مقداری از سنگی را که پیشانی خود را بر آن نهاده بود، جدا میکند و بهعنوان تبرک به درویش میدهد.
از آن تاریخ تاکنون، در نزدیکترین جمعه به ۱۵ اردیبهشت (۴۵ روز از بهار که گذشت)، این اتفاق تکرار میشود.
مشهور است که هر ساله مقداری از آن سنگ را میکنند، اما سنگ همچنان به حال خود باقی است.
البته تعدادی از مردم این گفته را تأیید نمیکنند؛ اما اکثر مردم بر این عقیدهاند که هر ساله و جلوی چشم صدها نفر، این عمل انجام میشود.
اینکه چه حکمتی دارد که سنگ در طی این سالیان هنوز پابرجاست، خدا میداند.
یکی از سنتهای مهم مراسم کومسای، تهیه و آوردن دلمه به محل برگزاری مراسم است.
این سنت به داستان درویش گمار و هدیه بردن دلمه برای پیرشالیار بازمیگردد.
به مناسبت این اتفاق، در نزدیکترین جمعه به ۴۵ روز از آغاز بهار، مردم در خانه دلمه درست میکنند و آن را بر سر مرقد پیر میآورند.
این سنت از گذشته تاکنون ادامه داشته و یکی از بخشهای شناختهشده مراسم کومسای است.
مراسم کومسای تنها یک جشن سالانه نیست، بلکه یادآور شیوه زندگی، همکاری و همدلی مردم هورامان در گذشته است.
این مراسم از یک سو با داستان درویش گمار، پیرشالیار و آیین شکستن سنگ کومسا پیوند خورده و از سوی دیگر، یادآور گردهمایی بزرگان و ریشسفیدان روستا برای تصمیمگیری درباره امور کشاورزی، دامداری، مدیریت آب و مسائل اجتماعی بوده است.
سرو دلمه، سخنرانی امام جمعه، ذکرگویی و شکستن سنگ کومسا از بخشهای مهم این آیین هستند که همچنان در نزدیکترین جمعه به ۱۵ اردیبهشت برگزار میشوند.
حفظ و معرفی مراسم کومسای، بهعنوان یکی از آیینهای کهن هورامان، نقش مهمی در شناخت تاریخ، باورها و آدابورسوم مردم این منطقه دارد.
منبع: برشی از کتاب «تاریخ سلاطین هورامان» و پرسوجو از اهالی شهر هورامان تخت.
هنوز نظری ثبت نشده است.